Tuesday, 09/08/2022 - 12:23|
Chào mừng bạn đến với cổng thông tin điện tử của Trường THCS Xương Giang

Di truyền phả hệ

 14/11/2017, 09:05

Di truyền phả hệ thường được ra dưới 2 dạng bài tập sau: xác định kiểu gen cá thể trong phả hệ và tìm xác suất kiểu gen của cá thể trong phả hệ (cá thể đã được sinh ra hoặc dự đoán cá thể sinh ra). 2 dạng bài tập này đều ở mức độ khó, học sinh cần nắm được phương pháp chung để tiến hành làm bài toán. 

 

Bước 1: Xác định gen gây bệnh là gen trội hay gen lặn (nếu đề bài chưa cho).

Dựa vào các dấu hiệu như quy luật phân li mà các em đã học: ví dụ như bố mẹ bình thường sinh con bệnh thì tính trạng bệnh là tính trạng lặn, tính trạng bình thường là trội...

Bước 2: Xác định gen gây bệnh do nằm trên NST thường hay giới tính.

- Nếu trên NST khi có tỷ lệ mắc bệnh đồng đều ở cả 2 giới hoặc mẹ mắc bệnh (tính trạng lặn) con trai lại không bị bệnh… thì gen nằm trên NST thường;

- Nếu trên NST giới tính khi mang các đặc điểm của gen trên NST giới tính như: gen bị bệnh chỉ biểu hiện ở con trai, có sự di truyền chéo…

Có 1 số tính trạng ở người mà các bạn nên học thuộc khi làm toán để khỏi phải suy luận các bước trên:
- Tính trạng do gen lặn trên NST thường: Bạch tạng, đái tháo đường, Phêninkêtô niệu, thuận tay trái, màu mắt xanh, tóc thẳng,...
- Gen lặn trên NST X: Mù màu, máu khó đông.

Kết thúc bước này các em đã hoàn thành dạng bài thứ nhất. Như vậy nếu bài toán chỉ yêu cầu đi tìm kiểu gen các cá thể trong phả hệ thì học sinh hoàn toàn có thể làm được dễ dàng.

Bước 3: Tính xác suất xuất hiện kiểu gen hoặc kiểu hình nào đó ở đời con (nếu đề bài yêu cầu)

Đây là phần dễ nhầm lẫn nhất, thí sinh dễ tính toán sai. Trong phả hệ luôn có những cá thể biết chắc chắn kiểu gen, và những cá thể chưa biết rõ kiểu gen mà mới chỉ biết kiểu hình nên chúng ta cần xác định rõ đó là những cá thể nào, tỉ lệ về kiểu gen là bao nhiêu. Công thức chung mà các em có thể áp dụng cho xác suất cần tìm trong phả hệ như sau:

Xác suất kiểu gen (kiểu hình) cá thể cần tìm = [tỉ lệ kiểu gen bố] x [tỉ lệ kiểu gen mẹ] x [tỉ lệ kiểu gen (kiểu hình) cần tìm trong phép lai] x [xác suất sinh trai (gái)] x [số trường hợp xảy ra]

Trong đó:

• Tỉ lệ kiểu gen của bố (nếu có): xác suất bố mang kiểu gen nào đó là bao nhiêu (ví dụ bố bình thường kiểu gen có thể là AA hoặc Aa với xác suất mỗi loại là bao nhiêu);

• Tỉ lệ kiểu gen của mẹ: xác suất mẹ mang kiểu gen nào đó là bao nhiêu (ví dụ mẹ bình thường kiểu gen có thể là AA hoặc Aa với xác suất mỗi loại là bao nhiêu);

• Tỉ lệ kiểu gen (kiểu hình) cần tìm trong phép lai: ví dụ kiểu gen aa trong phép lai 2 bố mẹ Aa x Aa là ¼;

• Xác suất sinh trai (gái): xác suất này cần linh hoạt nếu đề bài không yêu cầu thì chúng ta không tính, nếu đề bài yêu cầu thì phải xem tính trạng đang xét nằm trên NST thường thì cần nhân 1/2 ở mỗi lần sinh, còn nằm trên NST giới tính thì chúng ta không cần nhân thêm ½;

• Số trường hợp xảy ra: khi đề bài hỏi xác suất của 2 cá thể sinh ra trở lên.

Bài tập vận dụng

Bài 1: Bệnh bạch tạng là 1 bệnh di truyền gây lên bởi gen lặn nằm trên nhiễm sắc thể thường. Nếu 1 người phụ nữ và chồng bà ta bình thường nhưng mang gen gây bệnh, sinh được 2 người con thì xác suất cho mỗi trường hợp nêu dưới đây là bao nhiêu?

  1. Cả 2 người con đều bình thường.
  2. Có ít nhất 1 người con bị bệnh
  3. Cả 2 người con đều bị bệnh
  4. Có ít nhất 1 người con bình thường.

Bài 2: Bệnh đái tháo đường do gen b quy định. Khi nghiên cứu ở 2 gia đình, gia đình thứ nhất, ông bị bệnh còn bà bình thường sinh được 2 người con trong đó người con gái bị bệnh, người con trai bình thường. Gia đình thứ 2, 2 ông bà bình thường sinh được người con gái cũng bình thường.Người con trai và con gái bình thường kết hôn với nhau, họ sinh được 2 cháu trai bình thường và 1 cháu gái bị bệnh.

  1. Lập sơ đồ phả hệ và xác định kiểu gen của các cá thể.
  2. Tính xác suất để cặp bố mẹ II2 và II3 sinh được:
  • 1 đúa con mắc bệnh
  •  1 đứa con gái bình thường
  • 2 đứa con đều bình thường.

Bài 3: Bệnh Pheninketo niệu  ở người là do 1 gen lặn nằm trên NST thường quy định và di truyền theo quy luật của Menđen. Một người đàn ông có cô em gái bị bệnh, lấy 1 người vợ có anh trai bị bệnh. Cặp vợ chồng này lo sợ con mình sinh ra sẽ bị bệnh. Hãy tính xác suất để cặp vợ chồng này sinh đứa con đầu lòng bị bệnh? Biết rằng ngoài người anh chồng và người em vợ bị bệnh ra thì không còn ai khác bị bệnh.

Bài 4: Bệnh bạch tạng do đột biến gen lặn trên NST thường alen trội tương ứng quy định người bình thường.Một cặp vợ chồng bình thường nhưng sinh con đầu lòng bị bệnh. Về mặt lý thuyết, hãy tính xác suất để họ:

  1. Sinh người con khác giới thứ 2 với người con đầu lòng và không bị bệnh bạch tạng.
  2. Sinh người con thứ 2 là trai và người con thứ ba là gái đều bình thường.
  3. Sinh 2 người con đều bình thường.
  4. Sinh 2 người con cùng giới đều bình thường.
  5. Sinh ba người con trong đó có cả trai lẫn gái và ít nhất có được 1 người không bị bệnh
  6. Sinh 2 người con khác giới và đều bình thường.

Bài 5: Ở người có nhóm máu A, kiểu gen là IAIA hoặc IAI0,  người có nhóm máu B, kiểu gen có thể là IBIB hoặc IBI0, người có nhóm máu AB có kiểu gen là IAIB, người có nhóm máu 0 có kiểu gen là I0I0.

  Có 2 anh em sinh đôi cùng trứng, vợ người anh nhóm máu A, sinh hai  con nhóm máu A và B; vợ người em nhóm máu B sinh hai con nhóm máu A và AB. Hãy xác định:

a. Kiểu gen của cả hai anh em sinh đôi nói trên.

b. Kiểu gen của vợ người anh, vợ người em và các con của họ.

Bài viết liên quan